HRİSTYAN TÜRKLERİ: GAGAUZLAR

28-12-2009
HRİSTYAN TÜRKLERİ: GAGAUZLAR

Stepan KUROGLU,
istoriya bilgilerindä doktor.
Mehmet ZOR KAYA,
Moldova “da” temsilcisi.

 

Gagauzlar – Moldova Respublikasının üülen tarafında bulunan Bucak deyilän topraklarda yaşayan hristyan (ortodoks) olan, türkçä lafedän sayıdan aaz bir millettir. “Bucak” türkçedän hem tatarcadan “köşä”, “er” annamına geler. Ama Moldovalı (Hajdêu) hem Türkiyeli kimi araştırmacılara görä (M. Kafalı)  bu ad ortaüzyıllar vakıdında burada han olan BUÇEK HANın adından çekiler.

Sayıya görä gagauzlar Moldovanın 4% ykın var hem dördüncü sırada bulunêrlar. Bundan kare Moldovaylan komşu edän Odessa bölgesinin küülerindä dä yaşêêrlar. 1853-1856 yıllarında olan Krım cengindän sora gagauzların kimileri Ukraynanın Zaporojye hem Krım bölgelerindä erleşerlär. Kimileri da Rusiyanın Kabordino-Balkariya respublikasının Prohladnenskiy rayonunda hem İnguşetiyanın Molgobekskiy rayonunda erleşerlär. XX-ci üzyılın başında, Stolıpinskiy reformalardan sora, gagauzların birazı Kazahstanın hem Özbekistanın kimi rayonarına yaşamaa geçerlär. Evropanın da üülen-doou tarafında gagauzlar var:  Bulgariyanın poyraz-doou tarafında, Greţiyanın Trakiya bölgesindä, Makedoniyanın hem Rumın üülen-doou taraflarında da küüleri var.

Gagauz etnik adı, gagauz dili, dil bilimindä türk dili aylesinin Oguz (Üülen-batı yada batı Hun) koluna baalı. Gagauz dili içinä erken türk dili, bulgarca hem kıpçak dilindän kimi özellikleri alêr. Üzyıllar boyunca devam edän, karşılıklı etnik hem kultura kaynaşmakları sebepinnän, gagauzçada arabça, persça, rusça, rumınca, bulgarca hem başka dillerdän çok alıntı yapılmış.

Gagauzlar üülen Basarabiya yada Bucak topraklarına üzyıllar boyunca Bulgariyanın poyraz-doou taraflarından, hem da Trakiyanın hem Makedoniyanın grekça lafedän bölgelerindän göç edip, erleştilär. Bu göç etmenin en büük parçası XVIII-ci üzyılın ikinci payında hem XIX-cu üzyılın ilk payında oldu. Onnarın yaşadıkları bölgedä Rus-Türk cenginin keskin olduu, etnik, din, hem başka baskılar sebepinnän, düzensizlik hem aaçlık onnarı, öz vatannarını brakıp, gitmää zorladı.

Göç edennär üülen Basarabiyanın steplerini edendilär. Orada küülär kurup, erleştilär, toprakları ekilir durumuna getirdilär. Metropoliyaları olmayan gagauzlar için Bucak Vatan oldu. Bundan sora dirilmä ömürünü Bucaa baaladılar. Gagauzların büünkü kulturası, komşu milletlerin kulturasınnan sıkı ilişkilär kurup, zenginneşeräk hem kendinä uygun özelliklär kavrayıp, genişlendi. Bununnan barabar gagauzlar kendi kulturalarını, milletin varlıını, dilin zenginniini, halk kalendarını, milli etiketini, ömür adımnarını korudu.

Halk kalendarı iki perioda ayırılêr: yaz hem kış. Yaz başlamasının halk yortusu “Hederlez” may ayın 6-na geler, Ay Georgiy günündän başlêêr. Kış sa “Kasım” yortusunnan kutlanêr, 8 Kasım Ay Dmitriy gününnän başlêêr. Bu iki yortu da Moldova Respublikası tarafından 23 dekabri 1994-cü yılda verilän Gagauziyanın özel statusu kanonunda ofiţial yortular olarak kabledildi.

Milli yortu Hederlez (Ay Georgiy) yılın en önemli yortularından sayılêr hem üç gün sürer. Bu yortuylan bilä hayvancılıın, otların eşermesi hem sürülerin meralara götürülmesi işlärlän yaz da başlamış olêr. Bu gündä küülerdä çobannarlan para hem başka annaşmaları yapılêr. Yortunun önemli işlerindän biri dä bir kuzunun, kurban edileräk, bulgurlan yada pirinçlän doldurulaması hem fırında pişirilmesi. “Kurban” da Hederlezdä, Georgiy adına bir aylenin

kişisinä duuma günündä, saalık için, askerdän dönmesini dileräk, ya da gözäl bir düün yapması için kesiler.
Hederlez yortusu herbir gagauz aylesindä evdä yada aul içindä bir masa donatılmasınnan kutlanılêr. Hazırlanan bu sofraya komşuları, senseleleri, küülüleri, musaafirleri teklif ederlär, onnara, adetä görä, şarap ikram edip, gözäl adet olarak sayılêr. Arnaut, gagauz hem bulgarların yaşadıkları Karakurt küüyündä (Ukraynanın Odessa bölgesinin Bolgrad rayonu) yortuyu bütün sokakça bakêrlar: sokakta uzun masa koyulêr, herkezi kurban kuzunun etindän hazırlanan “kurban”ıını, şarabını hem evdä hazırlanan iyecekleri getirer. Bu adet büünkü zamannaradan korundu.

Ay Georgiy adını taşıyan kliselerin bulunduu küülerdä, klisenin başçasında, bütün küüyün katıldıı kurban yortusu yapılêr. En çok hayvan bu türlü yortularda kurban ediler. Gagauzların “Allahlık” denilän kurbannık tosun bir yıl öncedän hazırlanêr. Bir yıl boyunca bu ayozlu tosuna hererdä: merada, sürü ya tek başına çayırlarda otlasın deyni bolluk veriler. Herliim “Allahlık” birisinin başçasına girärsä, onu kuumak ayıptır. Kurbannıın ayozluuna bukadar çok saygı gösteriler.

Bu gündä bütün küü katıldıı at yarışları, sport oyunnarı, güreşlär yapılêr. Eskidän milli sport – güreş yapılırdı. Klarnet, kemençä yada gayda havaları ötmesi altında, komşu küülerdän gelän güreşçilär serbest güreş yapardılar. Kazanannara paalı baaşış verilärdi. En paalı baaşış – boyunda kırmızı şirit baalı olan koyundu. Çempion “pelivan”, koyunu omuzlarına alıp, güreş erini üç kerä dolaşardı. “Pelivan” olan kişiyä bir yılın içindä diil salt kendi küüyündä, ama başka küülerdä dä saygı gösterilärdi.

Büünkü günnerdä sä valeybol, futbol, atletizm ya da başka yarışmaklar mutlaka düzünnener. Kutlamaklar stadionnarda olêr, güreşlär çeşitli kategoriyalarda yapılêr. Bu yarışlar ölä populär oldular, ani, bölgenin anılmış güreşçilerindän kaarä, dünnä, Evropa, eski SSRB respublikaları, Moldova hem komşu Ukrayna güreş çempionnanarı onnara katılêrlar.

Kasım (Ay Dmitriy) yortuzu Hederlez gibi önemli sayılêr. Bu gündä küülülerin çobannarlan esaplaşmaları yapılêr, sürülär saabilerinä veriler hem Ay Dmitriy gününä kurban kesiler.

Moldova Respublikası parlamentı tarafından 23 dekabri 1994-cü yılında “Gagauziya (Gagauz Yeri) özel statusu”n verilmesi gagauz halkının milli kulturasının, dilinin, adetlerinin enidän dirilmesi için hem ilerlemesi için taa büük kolaylıklar verdi.

Avtonomiya topraklarında her yılın düzünnenän halklararası folklor festivalleri “Gagauz Sesi”, at yarışları “Altın At”, şakalar panayırı “Şennik Panayırı”, Komrat kasabasında Hederlez günü yapılan halk türküsü günneri, Çadır kasabasında yapılan “Gagauz Türküsü” hem başka meropriyatiyalar, milletin etnik kulturasına, adetlerinä, geleceenä baalı bilim konferenţiyaları bu milletin üzyıllar boyunca yaşayacayına umut verer.

http://www.anasozu.com/

back

Add comments:

Input code from image:


Added comments



Fbfdg oozlcou2@hotmail.com 12/07/2015 02:16
If Bush tries to put even more people into homes they canont afford then he trully is an evil SOB.He's GOT to know what's happening now, that the market is crashing and these homes will get cheaper. He has got to know that now is not the time for anybody, let alone poor people, to be buying homes. He's got to know that. He can't be that stupid. It's happening in his own back yard for Pete's sake. He doesn't even have to depend on a committee for research.
 
Ellie 8rc56txjwku@gmail.com 08/07/2015 10:53
Many many qutilay points there.
 
Gull ngtbw96b@outlook.com 07/07/2015 05:22
First of all I loved Trebek on "High Rollers" second I am asheamd to say that Rosie O'Donnell knew that too.As for Richard and his doom and gloom, he is a Kunstlerite and believes that we are going to mostly die in the next decade or two. He is such a great guy to be around. I agree that there is a day of reckoning but not like he and Kunstler see it. As for the depression we will see. There is alot of very bad conditions out there to set us all up for a fall.
 
cebni akarfatihh@gmail.com 19/01/2014 08:42
Turan Eller Varolsun.
İstanbuldan sevgiler Gök oğuzlar
 
back
Gagauzlar.md