Hederlez

06-05-2010
                                                                Hederlez

Olga Kulaksız, 
Käämil zamanda,açan dübüdüz dünnä doolu eni soluklan,açan hepsi erdä- toprakta uyanêr da diriler,toplêêr eni kuvet, besleneräk, kaavileşeräk, ilkyaz güneşin şiralı oklarından, bütünnä Hristian dünnası tutêr  yortuyu Hederlez. Bu evelki zamandan kalmaa ilk otun, ilk çiin, ilk yalpak serinniin yortusu. Laf “hederlez” geler bizä arabların dilindän, onun maanası – “yazın  ilk günü”.

Hederlez - gagauzların  ilkyaz yortusu.Bu yortuya gaguzça taa deerlär Ay Görgi  yortusu, Sveti Görgi Yortusu.  Ay Görgi – iri hem ufak buynuzlu hayvannarın koruycusu.Ayoz büükzetşekän Georgi duudu   Küçük Aziyanın bir dolayında, Kapadokiyada, bilinmiş, saygılı hem zengin hristian anadan- bobadan. O vakıtlarda padişahlık edärdi imperator Dioklitian, angısı en titsi  koolardı   hristiannarı.

 Düşer Hederlez her yıl mayın  altısında. Bu yortuya göra gagauzlar koydular ayın da adını.”Hederlez ayı”. Paalılıı bu yortunun diil (kalmêr) ta aşaa Hristozun Dirilmää günündän,(Paskelledän).Bu gündan sora cıvırligalar da  güneşin üüsekliindä artık şen avalar kıvradêrlar, ilkyaz başlêêr yaza geçmää da geeri dönmesi olmaz, sıcaklık  kaplêêr herersini. İnsannar küüdä var nicä hepsi işleri korkusuz yapsınnar: çamur karsınnar, suvasınnar,başlasınnar evin temelini atmaa. Evel gagauz küülerindä yapılar, evlär ışlenirdilär çamurdan. İlkyazın hem güzün onnarın duvarlarını suvardılar sarı çamurlan, başka türlü onnar oyulup yıkılırdılar.

Bu yortunun en önemli  parçaları - adetlär, angıları baalı hayvancılıklan, suylan, ot dünnäsınnan. Bunnar tabiatın yarılamz elementları. Nicä yazêêr E.N.Kvilinkova: “ Hederlezä karşı karılar toplardılar türlü ilaççılık otları da kaynadardılar onnarı. Sabaalän erken, Hederlez günü yıkanırdılar o suda.Taa gün duumadan çiilän ikardılar ellerini, ayklarını, gözlerini deyin saa hem kaavi    olsunnar.Küüda Kazakliya (Moldova) genç kızlar gidärdilär pınara almaa “görgi” suyndan.” Bu adetlär yapılırdılar,neçin ani saylardı - Hederlezä karşı tabiat kableder büülü kuvet.

 Gagauzlar çok asirlär kullanêrlar hayvancılıı,koyunculuu, onun için bizim halkın adetlerindä hem sıralarında etli imeklär üsek urda sayılırdılar.Bu günda gagauzlarda var adet kurban kesmää.Kurban kesiler başka büük yortularda da, ama en büük kurban yortusu gaguzlarda sayılêr Hederlez (Ay Görgi).Bu adetin funkțıyası dooruler hayvannarı korumaa hem eniliklerin saymasını büültmää. S.A.Tokarevın araştırmasına görä Ay Gürgi yortusunda en önemli o, ani Ay Görgi   sayılêr çobannarın koruycusu.Bu gösterer yortunun arhaik çoban kulturasının baalantısını.Bu kulturanın da ayırılmaz parçası – kurbannık kuzunun kesilmesi.

Gagauzların etnik spițifikası görüner kurbannık imeklerin ritual hazırlanmasında. Kurban icin taa vakıdından ayırılırdı bir kuzu en iilerindän, taa ii kuzu olsundu erkek. İlkin kurbannık kuzunun buynuzuna yapıştırêrlar bir mum, tutuşturêrlar onu,angısının yanına bir şiritlän baalêrlar bir parça ekmek, hem tuz, angılarını ayozlêêrlar klisedä. Onu keseceykän, adam düşer yapsın stavrozunu da desin “ Hadi Alla kabletsin!”. Açan kesiler kurbannık hayvanı tokatlarda, kapu-larda hem uşakların annılarında,yanaklarında,çenelerindä  kannan resim ediler stavrozlar.Bu işlär olêrlar o sebeplän, ani korumaa insannarı hem hayvannarı hastalıklardan. Kalan kanı dökärmişlär o erä neredä insannar gezmeer. V.A.Moşkov yazêr, ani kurbannık hayvanın aşıklarınnan urdurarmışlar gelinnän güvei, kutlayrak hem baaşlayrak onnara çok uşakları olsun.

Derisi veriler popaza,nicä bir  ödek.Kesilmiş kurbanı olmaz parcalama parça-parçaya. Nicä annadêr respondet Kurçu küündän Odesa bölgesindän (Ukraina) Adam Anna Dmitrevna, (06.06.1928yıl duuması).Bütün kuzunun içini paklayıp, bulgurlan (kırdırılmış boodaay) doldurup, atêrlar fırına bütün.Ona deyni vardı maasuz kap - kurban sinisi.Fırına ataceyekan, kurbanın üstünü örtelär bir kepektän yuuzulu pazıylan, günnükleerlär. Firinda piştiktän sora, çikarıp götürerlär popazda okuma.Okunmuş kurbandan biräzini  ileştirerlär komuşulara.Bulgurun üstünä koyerlar bir da parça ekmek, maasuz pişirilmiş bu gün için (“kurban ekmää”,angısının üstündä varmış stavro hem üzüm). Kalanı kurbanı  bütün aylä, yakın komuşular, ya hısımnar oturup iyerlär, şarap içerlär, duva ederlär. O günü lääzım hepsi kurban insin.Ertesi gününä vardı nicä kalsın sade o kurban ne komuşular ileştirdilär. Kemiklerini düşmeer sıbıtmaa köpeklerä, onnarı lääzım toplamaa da evin temelinä gömmää. Kafasını ayırtmêêrlar güüdedän.Barsakları da,paklayıp, ikayıp genä koyerlar kurbanın - bulgurun içinä.

Ama başka küüdä, Kıpçakta, (Moldova) kafayı hem kimi barsaklarını yıkadıktan sora, kaynadıp, yapêrlar bir çorba, ama o günü imerlär. Kuzu çorbası iniler ertesi günü. Bu gösterer gagauzların tabetini düşünmää herbir gün için.

Etnografiya araştırmalarına görä belli eder, ani gagauzlar kurbannık hayvanın bütün etini iyerlär,  ama diil ererdä.Deyecez Avdarma küündä ( Gagauz Eri, Moldo-va) kuzuyu kesärmişlär üc-dört parçaya da kaynadarmışlar büük çüvennerdä, sora da pişirärmişlär fırında. Bölä yapardılar ondan, ani hepsinin yoktu kolaylıı pişirsin bütün kuzuyu. Nicä yazêêr N.Baboglu kendi  kiyadında  “ Publițistika yazıla-rından “...    “ Ama angı aylä yoksuzluk çekärdi, onnar kesmäzdilär kurban, bu da büük günah sayılmazdı – yoksuzluk diildi kabat”.

Hederlezdä herbir aylä düşer kurban kessin, ama var evlär,kimin ev kurbannarı düşer Hederlez gününä, onnar mutlaka bu günü kurbansız olmaz geçirsinnär.     Burada isterim açıklamaa ne o “Ev kurbanı”. Açan genç aylä steonoz olêr klisedä, onnar ayırêrlar kendi evinä, aylesinä bir Ayoz. Angısı koruyer, zor vakıtlarda yardımcı olêr bu evä, ayleya, uşaklara, ev sabisinä.Kimin ev – steonoz kurbanı düşärdi Hederlezä , o bir kuzuylan yapardı Hederlezi   hem evin kurbanını. Ama kimin kurbanı düşardi başka günä, deyecez Panayıyaya, onnar kesärdilär kurban hem Hederlezdä hem kendi kurban günündä, kimisi kesmäzdilär kurbanı Hederlezdä, ama brakardılar onu  kendi kurban gününä.Bu sayılmazdı günää.

Er klisä kurbanı razgelärseydi çarşamba, yada Cuma gününä – ozaman olardı balık kurbanı. Kuzudan kurban yapılmardı.Hepsi imeklär olardılar balıktan.Balık çorbası, kaurulmuş balık,tuzlu balık, balık doldurulu bulgurlan h.b. imelikär.

Düzgüncä küündä Hederlez günü var bir gözäl adet baalı ekmeklän.Bu günü pişiriler bir çörek pita, angısının içinä koyulêr para(demir para, kopeyka).Bu pitaylan çıkêrlar kıra, konêrlar tarlanın başına da dıgırlêêrlar pitayı aşa dooru. Nekadar taa çok er gidecek pita, okadar taa zengin, ta islää olacek bu yıl bereket-lär. Bu küüda ta bir adet var Hederlez günü. Gezerlär kırlarda da bakêrlar - er kıştan ekilmää ekinnär büüdüseydilär okadar, ani onnnarın içinda var nicä saklansın tavşam, ozaman bu ekinnärdan toplanêcêk gözäl,zengin bereket. Gideräk kirdan onnar koparadılar bir-iki püskä eni büümnerdän.Evä gelip, verirdilär onnarı ev kuşlarına, deyin taa ii yımırtlasınnar.

Pek sevindirer, ani şindiki zamanda da bu gözäl yortu  kaybelmedi, ama benim bakışıma görä, oldu taa meraklı, taa geniş. Kurçu küünda (Ukraina) Hederlez yortusu oldu bütün küün yortusu, küün Hramı.Bizim küüda düzüldü hem insannarı karşılêr Ay Görgi adında klisä.Onuştan Hederlez Kurçuda o önemli  bir yortu.Bu günü biz karşılêrız musafirleri. Bu günda küüya geler te o insannar da angıları  duudu Kurçuda, ama   çalışêrlar uzakta, başka erlerdä.Onaar taa da pek sevinerlär, ani bu günda var kolaylık buluşmaa kendi dostlarınnan.Beki yardımcı da olmaa kendi küün insannarına. Onuştan alındı  karar:  Hederlez gününü sayma küün duuma günü. 2011 yilda Kurçu küü doldurêr taman ikiüz yıl.

Kurçulular göstererlär ne kazandılar onnar bu yıl. Şkolada,uşak başçesindä, kultur evinda büük hazırlanmaklar olêrlar. Hepsicii isterlär göstermää kendi işini en ii taraftan. Şkolada üürenicilär annadêrlar hem gösterelär neyi onnar   üürendilär.Gözäl sesli türkülär , kıvrak oyunnar   sevindirerlär musaafirlerin cannarını,uyandırêrlar yalpak duygularını. Uşaklar annadêrlar şkolanın tarihini, üüredicilerin becermeklerini hem kendilerin dä etişmeklerini bilgi urunda.  Klisedä bu gün çekeder yortu liturgiysinnnan. Şlujbadan sora klisenin aulunda kurulêr gözäl bir sofra. Sofraya deyni imekleri yapêrlar insannar.Sofraya deyn getirerlär, nicä deerlär “ kimin ne üürä kolverer”.Kimi tauk, kimi kuzu, kimi suvan hem pirinç, yada bulgur. Ama en büük yardım geler te o adamdan, kimin adı Görgi.   Kurçuda toprak pay oldu iki paya. Öndercilerin ikisinin dä adları Görgi.Onnar sayerlar büük  bir namuz , deyn pay almaa, katılmaa bu yortuya,kurban koyma kendi saalıkları için, kendi aylesinnerin koruycusu için. İlkin sorfraya buyur ediler musaafirlär. Musaafirlää  gelerlär diil sade cümnä  insannarı, ama  popazlar başka kliselerdän, angıları yardım ederlär götürmää   yortu liturgiyasını.Buda bir adet. Bulgurdan   kaare sofraya koyulêr başka imeklär da. Onnarı hepsini azırlêêrlar karılar.

Kultur evindä bugün düzüler käämil sergilär. Orada var nicä siiretmää renkli, türlü motivda kilimnär. Angılarını dokudular becerikli gagauzkalar. Bundan kaarä sergidä var çok işlär. Angıları yapıldı şindiki zamanda. Ne büüttülär insannar kırda, uşakların kukêlan, yada şişlän örüyän masa üzlerı, peşkirleri, masayı donadan tedarıkları.Siiretmektän sora hepsi buyur ediler zal  içinä, yortu konțer-dına.

 Hederlez günü evel gagauz küülerindä olurdu horu.Horu daaldıktan sora, olurdu güreş. Güreştä kim ensäärdi, ona pelivan denilirdi. Onu muzikaylan küü içindä güzdirirdilär hem pelivana baaşlardılar bir koç. Taa sora hep Hederlez günündä hepsi insannar kantarda çekilärdilär Herkezi istärdi bilsin nakadar aarlıı bu yıl hem nekadar zeedelenecek gelän Hederlezädan.15 -20 yaşında gençlär sa ölçärdilär boylarını da ölçüyü  ikonalıkta bir köşecää saklaardılar.

 Kurçuda da Hederlez günü olêrlar yarışmaklar:

      -   güreş,  enseyän adetä görä kableder koçu da yapêr bir çevrä, koç omuzla-rında, stadionda – neredä geçti güreş

 - footbal, angısına buuyur ediler komandalar dolay küülerdän, enseyanarı kablederlär baaşış –para, yada birkaç top, footbal oynamak için

 - basketbol - kızlar ayrı, çocuklar ayırı, enseyannar genä kablederlär baaşış

- şaşki, şahmat –en önemli, ani bu yaraşmakta pay alêrlar büük adamnarda. Kızlar – çöcüklar, bobalarıda.Enseyannar da kablederlär baaşış.

Şindiki vakıtta Gagauziyda   Hederlez  tanındı devlet uurunda da. Gagauziynın Halk topluşun kararına görä Hederlez başka büük yortularlan barabar oldu Bölge-nin bir ofițial yortusu. Komratta Hederlez şindi taa geniş nışannanêr. Eski adetlerä eklendi bir  da eni – estrada türkü  hem oyun festivalı. Bu türlü festivallär olardılar 90 –cı yıllarda.Sora bir parça vakıt kaybeldiydilär,ama 2000-ci yıldan beeri onnar genä dirildilär eni kuvetlän.Bu takım festıvallärda pay alêrlar gagauzlar diil sade Gagauz Eri ndän, ama dolay devletlerdän da: Ukrainadan, Bİyaz Rusiyadan, Rusiyadan da.Bu takım festivallär, genä Hederlezdä geçerlär Bolboka küündä (Ukraina) hem Valkaneştä da (Gagauz Eri, Moldova).Bu festivalin neeti : üzä çıkarmaa eni talantlı   türkücüleri,oyncuları, çalgıcıları,angıları bizdä var zeedesinnän, ama kalêrlar bilinmedik, açıklanmadık.

Taa bir anılmış adet var Hederlezdä. Bu günü keçilär, koyunnar,büük hayvannar,artık küüdän kıra, eşil ota çıkêrlar. Kasımda da, kış aazında, genä sıırlık aullarına kapanêrlar.Bu gün anaşmak olêr çobannarlan –kim nekadar paa koyecek   koyun gütmekçin.

Hederlez – çok käämil, gözäl bir yortu. Bunu bizä gösterer legenda da. Hederlez legendası.   

Varmış bir genç, gözäl çocuk. O pek arifmiş hem işçiymiş.O güdärmiş insan-narın koynnarını. Malları o pek sevärmiş, koruyarmış, herbir hayvanı suratça tanıyarmış.İnsannar kendi hayvannarını  ona bütün ürektän verärmişlär, neçinki o onnarı nicä kendi uşaklarını bakarmış.

Ama te bir gün büük bela gelmiş çobanın başına. Çeketmiş yaamaa büük yaa-mur. Genç olan geçirärkän bir kuzuyu derä aşırı, kaçırmış onu su içinä.Hava çirkinmiş, sünmüş yıldızlar da göktä. Çok düünmüş çocuk, aramış o kuzuyu sabaadan, ama onun düünmesi boşunaymış.Sade su karşı koyarmış çobanada hem o kuzuya da.

Sabaalän, açan gelmiş çobannar bu iş onnarı pek gücendirmiş.Çorbacı, angı-sının malı kaybelmişti,  cezalamış olanı. O düümüş onu okadar pek, ani çocuk ne otura bilirmiş, ne da kalka bilirmiş.O nekadar ani ölmemiş. Ama kurtarmış genç çobanı ölümdän bir genç, kıvrak boylu, yıldız gözlü kız. O her gecä gelärmiş çocaa da yalarmış onun yaralarını.Ama  sabadan  o genä gidärmiş, brayıp olanı yalnız. Açan çocuk doorulmuş, onun ürendä  bir büük sevda duygusu büümüş. O istemiş evlenmää kendi sevgili kurtarıcısına.Ama kız yalvarmış, o biraz dayansın.Çocuk gençmiş, dayanamamış.Bir gecä o kezlemiş da yolannmış kızın aardına.Da görmüş ani o gider dereya, da kär o erdä, neredä çocuk kaybettiydi kuzuyu, girer su içinä, da gömüler su altına. Ertesi gecä işlär hep ölä olêr. Üçüncü gecä taman o vakıt açan kız suya girmää isteer, çocuk tutêr kızın kolundan da kolvermeer.Kız çok düüner,yalvarêr, ama çocuk onu işitmeer.

Kız söledi çobana, ani o bozdu onnarın ecelini.Neçinki kaldıydı sade taa bir güncaaz, da derenin büüsü biteceydi,o kolvermedi onu, ama şindi derä kin çika-rêcek... Açan göktä ilk yıldız peydalandı kız oldu bir kuzu, da derä içindä kaybeldi. Bu iş oldu kasım ayın 8 –nä karşı.

Sabaalän çoban daattı koyunnarı çorbacılarına, kendisi dä gidip atıldı dereya. Bu işlerdän sora insannar sölärdilär, anu Hederlezdän   Kasımadan her gecä çoban hem onun yoldaşı gelarmişlär çobannara da yardım edärmişlär onnara,  koruyar-mışlar hayvannarı.

Adetä   görä Hederlez günü gençlär izin alarmışlar evlenmää, ecellerini düzmää.

Nicä göreriz, Hederlez yortunun en paalı temeli - korumaa tabiatı, suyu, hayvan-narı. Pek önemli, ani bu günä kadar, gagauzların evlad boyları korumuşlar yortunun adetlerini, sıralıını,gözellini. Da diil sade korudular, ama terbiettilär sevgi hem istemek bu yortuyu götürmää  illeri  doru yaşamakta.

back

Add comments:

Input code from image:


Added comments



-1' 04/02/2015 06:24
 
-1' 08/07/2014 03:28
 
e-mail 08/07/2014 03:28
 
Natalya mzo4oud1@outlook.com 27/05/2014 07:08
Umarım gelebilirim yarın bir akarbamız gelecek onu yolcu ettikten sonra eğer vakit e7ok gee7memişse gelmeye e7alışacağım, eminim muazzam bir parti olacak, gelemesem bile fotoları heyecanla bekliyorum tabii:)
 
back
Gagauzlar.md